سخاوى ترجمهء حال او را در اثر مشهور خود « الضوء اللامع » آورده و از او به حسن سلوك و لطف معاشرت و ذوق نام برده و نيز مطلع دو قصيده از قصايد عربى فضل اللّه را نقل كرده است . يكى از اين دو قصيده را فضل اللّه به مناسبت ختم صحيح بخارى و ديگرى را به مناسبت ختم صحيح مسلم سروده است . وى كتاب نخستين را در محضر سخاوى بپايان رسانيده و از استاد اجازهء روايت گرفته ، كتاب دوم را نيز در محضر ابو عبد اللّه محمد بن ابى فرج مراغى خوانده است . « 1 » اطلاعات دست اول ما دربارهء زندگانى فضل اللّه ، گذشته از يادداشتهاى سخاوى ، مستند به كتابهاى خود اوست . وى پس‌از مراجعت از سفر دوم ، كتابى به‌نام « بديع الزمان فى قصة حىّ بن يقظان » نوشته و آن را وسيلهء معرفى و تقرب خود به سلطان يعقوب آق‌قويونلو ( 884 - 896 ) ساخته است . از اين كتاب كه در شعبان 892 در ييلاق سهند آذربايجان به سلطان تقديم شده است نسخه‌اى سراغ نداريم . هرچه هست فضل اللّه به سبب اين كتاب نام‌ونشانى پيدا كرده و به دنبال آن ، نگارش تاريخى را مشتمل بر گزارش وقايع روزگار دولت آق‌قويونلو برعهده گرفته است . جلد اول اين تاريخ كه « عالم‌آرا » نام دارد پس از مرگ يعقوب بپايان رسيده ، و گزارش احوال سلطنت بايسنقرخان به جلد دوم كتاب موكول گرديده كه ظاهرا نانوشته مانده است . چنين به نظر مىرسد كه فضل اللّه پس از خلع بايسنقر ( 898 ) توقف بيشتر در دربار آق‌قويونلو را براى خود مناسب نيافته و قلمرو پرمخافت و آشوب‌زدهء آن حكومت را ترك گفته و به موطن خود اصفهان بازگشته است . به فاصلهء كما بيش ده سال از اين تاريخ كتابى از او در دست داريم به‌نام « ابطال نهج الباطل » كه ردّى بر كتاب « نهج الحق » علّامه حلّى است و آن‌را در جمادى الثانى 909 ، مقارن ايامى كه سپاهيان شاه اسمعيل صفوى به نواحى مركزى ايران تاخته بودند ، در شهر كاشان بپايان رسانيده است . نمىدانيم كه در اين ميان ، دوران تقريبا ده‌ساله خاموشى او چگونه و كجا سپرى گرديده است . « 2 » اين كاشان كجاست ؟ كاشان ايران است يا كاشان ماوراء النهر ؟ كاشان يا قاسان ما وراء النهر شهر بزرگ و آباد و پرجمعيتى بوده كه گروهى از فقها و علما منسوب به آن مىباشند . ياقوت در قرن هفتم هجرى مىگويد كه اين شهر در

--> ( 1 ) الضوء اللامع جلد ششم صفحهء 171 بيروت . ( 2 ) ياقوت ، معجم البلدان مجلد چهارم صفحهء 295 ، بيروت 1376 .